Artikel

Wintereik


De wintereik

Prins, G.A.H, N.C.M. Maes & M.J.T.M. Smit (1993): De wintereik in Nederland: verspreiding, ecologie en toekomstmogelijkheden van de wintereik in het Nederlandse bos. Stichting Kritisch Bosbeheer. Wageningen. Bladzijden: 106.




In Nederland is de interesse voor de problematiek van het behoud en de toepassing van inheems en autochtoon genenmateriaal van bomen en struiken de laatste jaren sterk toegenomen. Genetische diversiteit betekent een natuurlijke kwaliteit die het behouden waard is. Verondersteld wordt dat inheems genenmateriaal beter aangepast is aan onze groeiomstandigheden dan geïmporteerd genenmateriaal (bosplantsoen). Ook groeit de belangstelling voor meer gevarieerd en natuurlijk bos met het accent op de functie natuur. In het Meerjarenplan Bosbouw (1986) wordt ervan uitgegaan dat aan 18% van het bos in Nederland een accent natuur zal worden toegekend. Genetisch autochtone en inheemse boomsoorten kunnen in deze zin bijdragen aan de kwaliteit van het bos.

De begrippen autochtoon en inheems zijn niet synoniem en worden vaak door elkaar gebruikt, terwijl hetzelfde bedoeld wordt. Autochtoon is een boom of struik wanneer deze, na spontane vestiging na de IJstijd, ter plekke steeds is verjongd uit het oorspronkelijk lokaal materiaal (OECD, 1974). Het autochtoon zijn van een populatie is in Nederland veelal niet of moeilijk met zekerheid vast te stellen. Inheems is een boom of struik wanneer deze afstamt van uitgangsmateriaal dat in Nederland staat (Heybroek 1992). In dat geval kan het uitgangsmateriaal geïmporteerd zijn. Met inheems wordt ook wel aangeduid dat het natuurlijke verspreidingsgebied van de soort als zodanig in Nederland ligt.

De Directie Natuur, Bos, Landschap en Faunabeheer van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij heeft voor de jaren 1991-1995 het meerjarenproject 'Onderzoek genetische kwaliteit van inheemse boom- en struiksoorten' gestart. Dit project vormt een nadere uitwerking van actiepunten uit het Uitvoeringsprogramma Meerjarenplan Bosbouw 1990-1994 en het Natuurbeleidsplan (1990).

In samenwerking met Stichting Kritisch Bosbeheer en het Informatie- en KennisCentrum Natuur, Bos Landschap en Fauna (voorheen de Directie Bos- en Landschapsbouw) is eerder een rapport uitgebracht, getiteld 'Inheemse bomen en struiken in Nederland' (Maes, Van Vuure en Prins 1991). In een algemeen, beleidsgericht kader zijn de mogelijkheden van behoud, herintroductie en onderzoek met betrekking tot inheems genenmateriaal van houtige gewassen in dat rapport gedocumenteerd. De eerder uit bovengenoemde samenwerking ontstane rapportages over de Taxus (Van Vuure 1990) en de Linde (Maes & Van Vuure 1989), zijn soortspecifieke studies naar de mogelijkheden van genenbehoud bij inheemse boomsoorten.

Dit rapport gaat over de verspreiding, ecologie en toekomstmogelijkheden van met name de autochtone Wintereik in het Nederlandse bos. Het beoogt een beeld te geven van bestaande kennis en inzichten, zonder daarbij volledigheid na te streven. De Wintereik (Quercus petraea (Mattuschka) Lieblein) is in Nederland vergeleken met de van oorsprong eveneens autochtone Zomereik (Quercus robur L.) een onopvallende, bedreigde en tamelijk zeldzame boomsoort. De bedreiging hangt samen met het feit dat de soort weinig opvalt en bij veel bosbeheerders onbekend is. Er bestaan geen geselecteerde zaadopstanden van en ook van nature verjongt de Wintereik zich sporadisch. Zelfs daar waar Wintereik van nature thuis hoort, wordt in Nederland bijna steeds alleen Zomereik aangeplant.

In dit rapport wordt de Wintereik vanuit een scala invalshoeken nader belicht. Het onderscheid tussen de soorten Zomereik en Wintereik is niet eenvoudig. Dit wordt veroorzaakt door de grote variatie in kenmerken binnen de soorten (Hoofdstuk I) en het voorkomen van kruisingsproducten. Op dit hybridisatievraagstuk wordt in hoofdstuk II verder in gegaan. Ondanks de overlap in kenmerken zijn de eiken als afzonderlijke soorten van elkaar te onderscheiden.

Dat in vele bosbouwkundige publicaties geen onderscheid gemaakt wordt tussen Zomereik en Wintereik vindt zijn oorsprong niet alleen in het moeilijke onderscheid tussen de soorten. Oppervlakkig bezien vertonen de eiken, althans in Nederland, ook in ecologisch opzicht veel overeenkomsten. Zodoende lijkt er weinig aanleiding te bestaan in het bosbeheer onderscheid te maken tussen de twee soorten eik. Uit de literatuur en veldwaarnemingen blijkt echter dat de eiken in ecologisch opzicht wel degelijk eigen voorkeur hebben. Vooral in de
aspecten geografische verspreiding (hoofdstuk III), voortplanting en groei (hoofdstuk IV) komen de verschillen tussen Wintereik en Zomereik tot uiting.

Vegetatiekundig gezien blijken er duidelijke verschillen te bestaan in de natuurlijke verspreiding van Zomereik en Wintereik (Hoofdstukken Ill en V): de Wintereik komt in andere potentieel natuurlijke bostypen voor dan de Zomereik. In het kort komt bosgeschiedenis (hoofdstuk VI) aan de orde, waaruit we een indruk krijgen hoe vroeger met eik en bos werd omgegaan. Enkele oude bosgebieden blijken nu voor de Wintereik belangrijke reservoirs van autochtoon genenmateriaal.

Uit het oogpunt van natuurbehoud, genenbehoud en houtteelt, is het gewenst de autochtone populaties van boomsoorten te behouden. In de hoofdstukken VI en VII wordt aangegeven waar in dit verband relevante populaties van boomsoorten voorkomen en hoe men bosbouwkundig te werk kan gaan om deze voor de Nederlandse Flora te behouden. In hoofdstuk VIII wordt ingegaan op de mogelijkheden van Wintereik in productiebos.

Teneinde een beter zicht te krijgen op de praktische ervaringen met Wintereik en ideeën over het gebruik van deze boom, is een twintigtal beheerders van diverse particuliere, terreinbeherende (natuurbeschermings-) instanties een enquête gestuurd. Reacties naar aanleiding van de enquête zijn in dit rapport verwerkt.



Bestellen
Bestelnummer: 6004, prijs: €16,75.

Maak €16,75 + €3,75 verzendkosten over op bankrekening NL15BUNQ2290048739 ten name van Stichting Kritisch Bosbeheer te Dieren. Vermeldt a.u.b. bestelnummer of titel en uw postadres. U kunt meerdere bestellingen per boeking doen. In dat geval is éénmaal verzendkosten voldoende.

Bestelling sneller in huis?
Ook kunt u uw bestelling per e-mail aankondigen. In dat geval maken we uw pakket meteen klaar - althans als u daarin opgeeft welke bestelling u wenst en het gewenste postadres. Wij verzenden dan terstond zodra het bedrag bij ons binnen is.