Artikel

Inheemse bomen en struiken


Inheemse bomen en struiken in Nederland: bedreiging, behoud en herintroductie van inheems genenmateriaal

Maes, N., T. van Vuure & G. Prins (1991): Inheemse bomen en struiken in Nederland: bedreiging, behoud en herintroductie van inheems genenmateriaal. Stichting Kritisch Bosbeheer. Utrecht. Bladzijden: 106.




Een groot aantal soorten bomen en struiken die van nature in de Nederlandse bossen en houtwallen thuishoren, zijn of dreigen zeldzaam te worden en te verdwijnen. In- en uitvoer van bomen vindt al eeuwenlang plaats. Over grote oppervlakten werden inheemse bomen vervangen door buitenlands genenmateriaal, vaak afkomstig uit andere werelddelen. Behalve de exoten, zijn ook de soorten die op zich in ons land thuis horen vervangen door andere variëteiten, afkomstig uit andere delen van Europa. Het oorspronkelijke genenmateriaal van veel inheemse boomsoorten is daardoor sterk gereduceerd. Door verregaande ontbossing in ons land tot in de 19e eeuw, waren de oorspronkelijk inheemse bomen en struiken al teruggedrongen tot een beperkt aantal oudere bosgebieden en houtwallen. Juist deze landschappelijke elementen zijn in deze eeuw door ruilverkavelingen en veranderende vormen van landgebruik drastisch achteruitgegaan.

Door de toegenomen interesse in bossen met een natuurfunctie is tevens de vraag naar inheemse soorten en inheems genenmateriaal naar voren gekomen. Van wat er aangeplant wordt aan bos, bosplantsoen en landschappelijke beplantingen, is echter veel niet oorspronkelijk inheems of heeft een onduidelijke herkomst. Zelfs bij heraanplant in natuurgebieden en reservaten wordt veelal geen gebruik gemaakt van inheems genenmateriaal. Bij de kwekerijen is de herkomst van het materiaal vaak niet bekend, en in elk geval niet afkomstig van oorspronkelijk Nederlandse groeiplaatsen (Ten Kate, 1990). Vanuit de bosbouw is grote bezorgdheid ontstaan over de onduidelijke herkomsten en de daarmee samenhangende kwaliteit van het plantmateriaal. Niet ondenkbaar is dat de verslechterde vitaliteit van de bomen en bossen, naast milieuverstoringen, mede aan de herkomst en het niet aangepastheid zijn van het plantmateriaal te wijten is. In meer algemene zin is er een toenemende ongerustheid over de aantasting van onze genenbronnen van houtige gewassen. Deze zorg wordt niet alleen in ons land onderkend.

Groeiplaatsen van inheemse bomen kunnen worden opgevat als waardevolle genenreservoirs, als genetisch kapitaal. Het is van groot belang dat juist in een tijd van voortdurende milieuveranderingen, een brede genetische basis aanwezig is. Bij toenemende verontreiniging en milieudynamiek dreigt het vermogen tot genetische aanpassing aan zich wijzigende omstandigheden zijn plafond te bereiken. Bij onder meer parkbossen en oude lanen is er naast een ecologisch ook een cultuurhistorisch aspect. Oude boomrassen van lep, Linde en Populier hebben eeuwenlang het landschappelijk beeld bepaald. Nieuwe rassen beantwoorden niet altijd aan dat beeld. Zeker waar men behoud van het historische landschapsbeeld nastreeft, is beschikbaarheid van de oude cultuurvariëteiten van belang. In het Natuurbeleidsplan wordt het belang van inheemse boomsoorten en genenbehoud onderkend. De Taxus en de Linde zijn opgenomen in het soortbeschermingsplan. Zowel in het Meerjarenprogramma Natuur en Landschap als in het Uitvoeringsprogramma Meerjarenplan Bosbouw 1990-1994 is het behoud van inheems genetisch materiaal expliciet aan de orde gesteld. Met aanplant van inheemse Zwarte populieren is reeds een start gemaakt.

Eerder uitgebrachte publicaties van de Stichting Kritisch Bosbeheer in samenwerking met de Direktie Bos- en Landschapbouw over de Taxus en de Linde zijn op te vatten als voorbeeldstudies over afzonderlijke boomsoorten uit oogpunt van genenbehoud. In dit, meer beleidsgerichte rapport, zal de problematiek van de inheemse houtige gewassen in een algemeen kader worden geplaatst. Bezien wordt hoe behoud, herintroductie en toepassing mogelijk zijn. Dit rapport beperkt zich tot de boom- en struiksoorten die houtwalvormend zijn. Een aantal kleine houtige gewassen en struweelvormende struiken blijven buiten beschouwing.

Ten behoeve van dit project werden gesprekken gevoerd met onderzoeks- en beleidsmensen van instellingen en instituten die op de een of andere wijze bij onderzoek, beheer of toepassing van houtige gewassen betrokken zijn:

Dr. C.C. Bakels, Interfaculteit der Aardrijkskunde en Prehistorie van de Rijksuniversiteit Leiden; Ir. J. Bervaes, Instituut De Dorschkamp Wageningen; Ir. P. M. J. Gisbergen; Drs. W. Holwerda, Rijksherbarium Leiden; Ing. A. Hottinga, Staatsbosbeheer Gelderland; Dr. P.C. de Jong, Proefstation voor de Boomkwekerij Boskoop; Ing. H. P. P. Kinds, Staatsbosbeheer Driebergen; Dr. Ir. J. de Koning, Stichting Nederlandse Plantentuinen Boskoop; Dr. H. Koop, Rijksinstituut voor Natuurbeheer Leersum; Ir. P. Lommerse, Staatsbosbeheer Driebergen; Drs. Ing. P. A. Lukkien, Botanische Tuinen Rijksuniversiteit Utrecht; Dr. R. van der Meijden, Rijksherbarium Leiden; Drs. W. Overmars, Stichting ARK; Ir. P. H. Schalk, Instituut De Dorschkamp Wageningen; Drs. W. J. Sneep, Ministerie L.N.V. Natuur Milieu en Faunabeheer; Dr. A. A. Van de Veer, Staringinstituut Wageningen; Dr. H. J. Verkaar, Rijksinstituut voor Natuurbeheer Leersum; Drs. J. Walter, Ministerie L.M.V. Natuur Milieu en Faunabeheer; Drs. E. van Wijland, Landinrichtingsdienst Utrecht.

Vanuit de Direktie Bos- en Landschapsbouw, die het projekt heeft gesubsidieerd, en de Werkgroep Natuurtechnisch Bosbeheer is een begeleidingsgroep samengesteld waaraan deelnamen: Ing. G .T. M. Grimberg (voorzitter, Direktie Bos en Landschapsbouw), Ir. A. L. Bosch (N.M.F.), Ing. T. Roozen (Gelders Landschap) en Dr. H. Koop (R.I.N.). Waardevolle opmerkingen zijn gemaakt door Drs. E. J. Weeda, Drs. S. van der Werf en A. Snijder en vanuit de Stichting Kritisch Bosbeheer door Ir. H van de Bosch en Drs. A. van der Kruis.



Bestellen
Bestelnummer: 6001, prijs: €16,75.

Maak €16,75 + €3,75 verzendkosten over op bankrekening NL15BUNQ2290048739 ten name van Stichting Kritisch Bosbeheer te Dieren. Vermeldt a.u.b. bestelnummer of titel en uw postadres. U kunt meerdere bestellingen per boeking doen. In dat geval is éénmaal verzendkosten voldoende.

Bestelling sneller in huis?
Ook kunt u uw bestelling per e-mail aankondigen. In dat geval maken we uw pakket meteen klaar - althans als u daarin opgeeft welke bestelling u wenst en het gewenste postadres. Wij verzenden dan terstond zodra de bijboeking bij ons binnen is.